Czy wymóg notarialnej formy oświadczenia woli dyskryminuje niewidomych?

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości w sprawie dyskryminującego niewidomych art. 80 kodeksu cywilnego.

Przepis ten przewiduje szczególną formę czynności prawnych podejmowanych przez osoby nie mogące czytać - jeżeli osoba taka ma złożyć oświadczenie woli na piśmie, oświadczenie powinno być złożone w formie aktu notarialnego. W wystąpieniu z dnia 10 listopada 2009 r. Rzecznik odniósł się do kierowanych do niego skarg, w których podniesiono, że przepis ten ma charakter dyskryminujący w stosunku do osób niewidomych, które zmuszone są stosować notarialną formę czynności prawnej i ponosić koszty sporządzenia aktu notarialnego przy każdym istotnym zobowiązaniu majątkowym. Dotyczy to m.in. zawierania umów z bankami, Państwowym Funduszem Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz kontaktów z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych (RPO 609893/I/KŁ/09).

Forma obowiązkowa dla niewidomych, dla widzących - nie

Skarżący wskazali przede wszystkim na uciążliwość omawianej regulacji w przypadku usług bankowych. Przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe przewidują bowiem wymóg formy pisemnej w przypadku korzystania z podstawowych produktów bankowych, takich jak rachunek bankowy (art. 52), czy kredyt (art. 69) - w tym kredyt konsumencki (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim). Forma pisemna wymagana jest również dla skuteczności oświadczenia o poddaniu się egzekucji (art. 97 ust. 1 Prawa bankowego) oraz dla ważności oświadczenia właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki bankowej (domhipotek) (art. 95 ust. 4 Prawa bankowego). We wszystkich tych przypadkach osoba niewidoma jest zatem de facto zmuszona skorzystać z formy aktu notarialnego, nieobowiązkowej dla osób widzących. Biorąc pod uwagę fakt, że stawka taksy notarialnej pozostaje w określonej proporcji do wartości przedmiotu czynności prawnej, koszty obrotu prawnego dla niewidomych okazują się znaczne, w praktyce uniemożliwiając dokonanie niektórych czynności prawnych.

Kogo chroni przepis?

Przepis art. 80 kodeksu cywilnego ma gwarantować pewność obrotu prawnego, jego ratio legis polega na ochronie praw i interesów osoby nie mogącej czytać przed wykorzystaniem sytuacji przez jej kontrahenta. Odczytując sporządzoną na piśmie umowę mógłby on bowiem zmienić jej treść ze szkodą dla np. osoby niewidomej. Z drugiej strony, wymóg formy notarialnej służy ochronie interesów kontrahenta osoby nie mogącej czytać - nie może ona bowiem kwestionować ważności swojego oświadczenia woli podnosząc zarzutu podstępnego zniekształcenia dokumentu przez drugą stronę, wykorzystującą jej upośledzenie. Z kierowanych do Rzecznika skarg wynika jednak, że przynajmniej w przypadku osób słabo widzących pojęcie „osoby nie mogącej czytać” jest pojęciem względnym. Ponadto, także osoba całkiem niewidoma może obecnie korzystać z urządzeń technicznych (np. komputerowego programu skanowania i odczytywania tekstu) wspomagających jej komunikację. W praktyce obrotu prawnego o zaistnieniu warunków z art. 80 kodeksu cywilnego decyduje kontrahent osoby niewidzącej lub niedowidzącej, oferujący daną usługę czy produkt, który z reguły jest podmiotem o silniejszej pozycji ekonomicznej.

Zdaniem Rzecznika to dyskryminacja pośrednia

Rzecznik stoi na stanowisku, iż art. 80 kodeksu cywilnego można traktować jako normę skutkującą pośrednią dyskryminacją osób niewidomych - współczesne standardy prawne, wyznaczane przez Konstytucję RP oraz prawo Unii Europejskiej, wymagają bowiem, aby zróżnicowanie sytuacji prawnej podmiotów następowało wyłącznie z uzasadnionych przyczyn. RPO nie znajduje ich w odniesieniu do kwestionowanej regulacji. Kodeksy cywilne innych krajów nie różnicują wymogów czynności prawnych w zależności od umiejętności odczytania tekstu.

Rzecznik podkreśla jednocześnie, że jeżeli mimo to uznałoby się konieczność istnienia tej odrębnej regulacji, to pozostaje pytanie, czy bezpieczeństwo obrotu prawnego zapewnia wyłącznie forma notarialna. Może wystarczająca byłaby np. obecność przy dokonywaniu czynności prawnej osoby zaufanej, która odczytuje osobie niewidomej osnowę dokumentu (jednak bez rygorów analogicznych do tych, które przewidziane są dla udzielenia pełnomocnictwa).

Z kolei zachowanie art. 80 kodeksu cywilnego w dotychczasowym kształcie - zdaniem Rzecznika - zobowiązuje ustawodawcę do odrębnego uregulowania kwestii taksy notarialnej np. poprzez obciążenie kosztami szczególnego traktowania osób niepełnosprawnych dostawcę usług, co jest przyjęte np. w Wielkiej Brytanii.

Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej argumenty Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o przedstawienie stanowiska w sprawie.